Podstawowe środowiska wychowawcze w aspekcie negatywnego wpływu na na funkcjonowanie młodego pokolenia

Co rozumiemy przez określenie ,, środowisko wychowawcze" - które we wszystkich naukach może być interpretowane w różny sposób? Dwa z nich wydają się szczególnie doniosłe. Pierwszy to "ujmowanie środowiska jako pewnego systemu stosunków zachodzących między istota żywąa przedmiotami jej otoczenia'', zatem środowisko jako system między istota żywąa otaczającymi ją przedmiotami. W/g drugiej teorii środowisko jest tylko częścią środowiska społecznego i kulturowego, inaczej to otaczający nas krąg osób i rzeczy. Podstawowe środowisko wychowawcze to: rodzina, szkoła, grupy rówieśnicze. Na pierwszym miejscu należy wskazać tutaj rodzinę, która jest niezwykle istotnymi najważniejszym środowiskiem życia.Współkształtuje ona los człowieka, wywiera najgłębszy i najtrwalszy wpływ na osobowość i zachowanie, co wynika z faktu, że oparta jest na więzach krwi. Pierwotnie formułuje osobowość i kształtuje charakter, zaspokaja wszystkie potrzeby, oddziałuje na człowieka samym swoim istnieniem, wpływami zamierzonymi i niezamierzonymi. Modeluje człowieka od momentu narodzin aż po starość. Jest więc rzeczą oczywistą, że nie tylko zdrowa, spójna rodzina zaspokajająca w sposób prawidłowy wszystkie jej najistotniejsze potrzeby, jest w stanie dać społeczeństwu zdrowe, młode pokolenie.

Coraz częściej można spotkać się wśród młodzieży z przejawami głębokiego kryzysu moralnego. Dajeo sobie znać zachwianie wielu norm i wartości, nasilenie agresji i brutalności . Obok najczęstszych zjawisk patologicznych, takich jak: alkoholizm, prostytucja, przestępczość, narkomania i nasilająca się od kilku lat agresja.

Dlatego wszystkie przejawy dezorganizacji życia rodzinnego takie jak: zła atmosfera, niewłaściwe metody wychowawcze, kłótnie i zdrady małżeńskie, choroba ,śmierć lub rozwód rodziców, alkoholizm, przestępczość i prostytucja powodują, że równowaga psychiczna zostaje zachwiana, pojawiają się pierwsze trudności wychowawcze, które często początkują proces wykolejenia się nieletnich. Możemy tu wymienić takie zjawiska jak: ucieczki z domu, wagarowanie, częste kontakty ze środowiskiem zdemoralizowanych kolegów, dokonywanie kradzieży i innych przestępstw, picie alkoholu, nadużywanie środków odurzających, demoralizację seksualną ,wandalizm, zachowania agresywne, samookaleczenia.

Powstawanie zjawisk patologicznych wśród dzieci i młodzieży rozpoczyna się zazwyczaj od drobnych, negatywnych zachowań, na które najbliżsi nie reagują lub uważają je za mało istotne. Dlatego tak strasznie ważna jest rola rodziny i jej właściwe postępowanie.

Często zachowanie dzieci i młodzieży jest swoistą manifestacją, reakcją na sytuację, w której przyszło im żyć.

Każdy błąd wychowawczy popełniony w środowisku rodzinnym może stanowić potencjalne zagrożenie dla rozwoju osobowości dziecka. Rodzice popełniają rozmaite błędy wychowawcze np. są niekonsekwentni w postępowaniu z dzieckiem, spełniają jego wszystkie życzenia, akceptują negatywne zachowania dziecka, wykazują nadmierną pobłażliwość.

I tak np. często w rodzinach rozwodzących się dziecko nierzadko traktowane jest jako karta przetargowa. Rozwód rodziców często poprzedzony jest konfliktami na podłożu głębokich antagonizmów między rodzicami. Dziecko często nieświadomie uczestniczy w tym niemiłym procederze. Cała ta sytuacja i obraz ukochanych rodziców "ziejących względem siebie nienawiścią" bardzo niekorzystnie wpływa na psychikę dziecka. Może to być przyczyną w zachowaniu, pojawiają się wtedy wagary, ucieczki z domu, agresja, szukanie wsparcia wśród grupy rówieśniczej.

Zły wpływ na rozwój psychospołeczny dzieci i młodzieży mają zaburzenia w zachowaniu rodziców . Często są one następstwem niedostatku, złych warunków mieszkaniowych, nieudanego małżeństwa, niepowodzeń doznawanych w działalności zawodowej czy życiu osobistym itp. w konsekwencji sytuacje te często są naśladowane przez dziecko.

Inną przyczyną zaburzającą socjalizację dziecka może być stosowanie niewłaściwych metod wychowawczych. Postępowanie rodziców oparte na zakazach, nakazach, karach cielesnych, rodzi pozorną uległość i kłamstwo, a w rzeczywistości niechęć do rodziców. Gdy mówimyo stosowaniu przemocy w rodzinie to mówimyo stosowaniu lub groźbie zastosowania przeważającej siły, siły różnego rodzaju io różnym stopniu.

Przemoc fizyczna, której często towarzyszy przemoc psychiczna objawia się u dzieci w postaci lęku. Na lęku przemoc opiera się i wzmaga.

u dziecka, od którego rodzice żądają bezkrytycznego, bezwzględnego posłuchu, nie uznając z jego strony sprzeciwu, może wystąpić zahamowanie rozwoju psychicznego. Jeśli przez dłuższy czas dziecko rezygnuje ze swoich dążeń i podporządkowuje się woli dorosłych, reaguje wtedy bojaźliwie i bez oporu . Jednak nie zawsze dziecko potulnie podporządkowuje się.Budzą się w nim świadome lub nieświadome reakcje sprzeciwu , protestu objawiające się w różny sposób. Pozornie podporządkowując się tej sytuacji, w której kara cielesna to podstawowa metoda wychowawcza, często buntują się, są zalęknione, wystraszone, kłamią, staja się nieufne, czują się odrzucone i najczęściej szukają akceptacji gdzie indziej.

Kara fizyczna w dużej ilości rodzin jest zasadniczym sposobem rozwiązywania problemów wychowawczych. Agresja rodzi agresję, toteż agresywne zachowanie się dziecka może powstać pod wpływem rodziców stosujących wobec nich przemoc, pod wpływem rodzeństwa, krewnych, znajomych, kolegów z którymi się często ono kontaktuje. Do skutków fizycznego znęcania się zaliczyć można:

  • zachowanie aspołeczne lub destrukcyjne;
  • zachowanie agresywne;
  • niski poziom samokontroli;
  • częsta nieobecność na zajęciach szkolnych;
  • trudności w tworzeniu więzi z innymi;

Agresja wśród młodzieży staje się na tyle powszechna, że zaczyna być uważana za naturalną cechę młodego pokolenia np. dezorganizuje w dużym stopniu życie szkolne, zwłaszcza w zakresie współżycia społecznego.

Przeciwieństwem stylu autokratycznego jest styl liberalny wychowania dzieci, polegający na zezwalaniu dziecku na robienie wszystkiego co chce. Powoduje to wymykanie się dziecka spod kontroli. Jeśli rodzice nadmiernie ulegają życzeniom dziecka, spełniają wszystkie jego zachcianki , jest bardzo szkodliwą postawą rodziców . Dzieje się tak często w rodzinach zamożnych, które nie mogąc poświęcić czasu swojemu dziecku , swoją miłość okazują w ten właśnie sposób. Swoboda i dobra materialne mają często zastąpić brak czasu dla dziecka. W takiej atmosferze wyrasta egocentryk, egoista ze spojrzeniem na własny interes, bez zrozumienia potrzeb innych ludzi, w tym również i własnych rodziców.

Również niekonsekwentny model wychowania ( na przemian liberalny bądź autokratyczny ) przynosi negatywne efekty. Często rodzice są sprzeczni w tym co dziecku wolnoa co nie. Powoduje to dezorientację dziecka co do wymagań wychowawczych, wpływa niekorzystnie na rozwój psychiczny dziecka. Poznając słabość rodziców , staje się przebiegłe. Usiłuje przez kłamstwo, udaną pokorę, pozorną uległość unikać przykrości ze strony gniewnych rodziców,a chłodnym i aroganckim zachowaniem uchyla się od ,,czułości''.

W rodzinach stosujących metody oparte na karach fizycznych, które nie interesowały się tym, gdzie dziecko przebywa, co robi jego ,,pociecha''( brak opieki i kontroli ), notuje się dużą przestępczość młodocianych. Rodzice często np. z powodu wykonywanej pracy zawodowej, choroby,a także jak często
z powodu beztroski, wygodnictwa, obojętności, ograniczający się często tylko do zaspokojenia potrzeb materialnych dzieci, nie zawsze wiedzą co robią i gdzie przebywają ich dzieci, w czyim towarzystwie, czy systematycznie uczęszczają do szkoły i jakie osiągają wyniki. Sytuacja ta wywiera znaczący wpływ na proces wykolejenia nieletnich.

Jednak szczególną rolę w dostarczaniu dzieciom i młodzieży wzorców społecznie negatywnych, odgrywa rodzina, w której występuje alkoholizm, prostytucja.

Rodzina z problemem alkoholowym przypomina pod pewnym względem stare chińskie przysłowie: ,,Najpierw człowiek sięga po kieliszek, potem kieliszek sięga po butelkę, potem butelka sięga po człowieka". Jeśli już faktycznie butelka zacznie ,,sięgać'' po człowieka, to widzimy jak człowiek ten niszczy swoją rodzinę. Częściej mamy do czynienia z uzależnieniem męża, ojca alkoholika, z jego zachowaniem degradującym własną osobowość,a równocześnie niszczącym rodzinę. Jedna pijąca w rodzinie osoba dostarcz wszystkim innym problemów życiowych, finansowych i uczuciowych. Jeśli pije ojciec, to matka stara się okazywać dzieciom jak najwięcej ciepła, chroni je. Jest ona czasami jedyną podporą rodziny, załamuje się pod wpływem nawału spadających na nią problemów. w takich sytuacjach stara się być silna i nie dać poznać dziecku po sobie swojej bezradności. Ale coraz częściej zdarza się, ze w ślad za pijącym ojcem idzie matka, która z różnych powodów stara się mu dotrzymać towarzystwa. i wtedy już nikogo nie interesuje los dziecka. Dzieci żyjące w rodzinach alkoholowych narażone są na przeżywanie trudnych i przykrych emocji bezradności, wstydu, poczucia winy, lęku , złości żalu i poczucia krzywdy.

Wobec niespełnionych obietnic, widocznego zagubienia dorosłych, dziecko odczuwa brak porządku i oparcia, ucieka w fantazję, wewnętrzny świat przeżyć ( dziecko we mgle ). Dzieci takie szukają oparcia na zewnątrz rodziny i albo znajdą je w kimś dorosłym albo znajdą oparcie w grupie wyznaczającej normy aspołeczne, antyspołeczne i przesuwają się w kierunku marginesu społecznego.

Dzieci wstydzą się swoich rodziców, swojego domu,a wstyd każe kłamać, bowiem każdy chciałby mieć kochających rodziców. w takiej rodzinie czują się nie chciane, nie kochane, niejednokrotnie wmawia się im, że to przez nich np. ojciec pije.

Nie wszystko co jest związane z alkoholem musi mieć dramatyczny wymiar. Często alkoholik to ktoś otumaniony, znieczulony, pełen poczucia winy i nieobecny w rodzinie.

Lecz w niektórych rodzinach zdarzają się drastyczne rzeczy, takie jak przemoc i seksualne wykorzystywanie dzieci. To ostanie zdarza częściej niż nam się wydaje. Na szczęście w ostatnich latach coraz odważniej sięo tym mówi. Nadużycia seksualne nie muszą mieć charakteru gwałtu i najczęściej nie mają takiego charakteru. Częściej są to uwodzenia, pieszczoty i zbliżenia dziejące się na początku bez protestów dziecka, choć z pełnym poczuciem, że są to ,,inne pieszczoty". Często samym dzieciom ( głównie chodzio dziewczynki ) sprawia to wstydliwą przyjemność. Są to bowiem chwile bliskości, intymności i seksualnego podniecenia. Dzieci takie czują się winne i to utrudnia bardzo często jakąkolwiek ingerencję. z lęku , winy zachowują milczenie. Wykorzystywanie seksualne przez członków rodziny może trwać latami. Molestowanie dzieci zaczyna się w wieku 6 - 8 lat i ciągnie się do 14 - 15 roku życia. Dzieje się tak, że małe ofiary nic nikomu nie mówią ( małe dzieci łatwiej relacjonują tego typu zdarzenia, gdy mają do dyspozycji kredki i papier, lalki lub zabawki ale to dopiero stosuje się w wypadkach podejrzeniao wykorzystanie seksualne ). Do milczenia zmusza je przerażenie, szantaż lub po prostu wstyd. Kiedy wchodzą w wiek dojrzewania, zdają sobie sprawę ,że tak nie powinno być. Do związków kazirodczych dochodzi najczęściej miedz ojcamia córkami, następnie między rodzeństwem, rzadziej występują związki matek z córkami. Jakie są przyczyny zachowań kazirodczych? Mogą to być np. zaburzenia psychiczne. Do czynników sprzyjających kazirodztwa można zaliczyć: patologię małżeństwa, alkoholizm, narkomanię, zaburzenie i różne dewiacje seksualne, psychopatie.

W rodzinach z problemem alkoholowym problem ten występuje bardzo często. Alkoholizm i dysfunkcjonalność rodziny zawsze idą ze sobą w mniejszym lub większym stopniu. Jakie są tego następstwa? u dzieci i młodzieży wykorzystywanej seksualnie najczęściej występują: nerwice lękowe, depresja, zaburzenia psychosomatyczne, zaburzenia osobowości, problemy z utworzeniem bliskiego związku z inną osobą, no i oczywiście nieraz zdarzająca się ciąża.
w wielu przypadkach dzieci zrodzone z tych związków wychowywane są w takiej rodzinie. Mogą również tym dzieciom zdarzać się choroby weneryczne, uszkodzenia narządów płciowych, seksualna agresja wobec innych, próby samobójcze, uzależnienie od alkoholu i narkotyków.

Najgorsze jest w tym wszystkim to, że w zasadzie większość przypadków wykorzystywania seksualnego nie jest ujawniona i winowajcy nie są ukarani.

Drugim poza rodziną ważnym środowiskiem wychowawczym jest środowisko szkolne.

Szkoła jest ważnym czynnikiem kształtowania osobowości dziecka. Jej zadaniem jest przygotowanie dziecka do tego, aby stało się ono człowiekiem dorosłym, zdolnym do pełnego uczestnictwa w życiu grupy społecznej.Dlatego powodzenia
i niepowodzenia dziecka, jakie napotyka w pełnieniu obowiązków szkolnych na terenie szkoły, jego kontakty rówieśnicze maja wpływ na proces socjalizacji
i w dużym stopniu warunkują jego pomyślny późniejszy start w świecie dorosłych. Niestety w środowisku szkolnym zachodzi wiele niepokojących zjawisk. Szkoły coraz rzadziej wypełniają funkcje opiekuńcze i wychowawcze. Ich ,,uprawnienia
" wychowawcze są w chwili obecnej bardzo ograniczone. Nauczyciele patrzą na przemoc i nie reagują ( często z obawyo swoje zdrowie i życie), rzadko przeciwdziałają powstaniu u ucznia zagrożenia i lęku. Dlaczego tak się dzieje? Wg wielu nauczycieli bardzo słaba jest współpraca rodziny ze szkołą i składa się na to jeszcze wiele innych czynników . Zdarza się, że nauczyciel okazuje niechęć uczniowi sprawiającemu kłopoty w szkole używając krzywdzących określeń. Uczeń taki czuje się skrzywdzony i upokorzony,a wówczas budzi się w nim postawa agresywna i buntownicza. Bunt manifestuje się w formie aroganckich zachowań wobec dorosłych, lekceważeniu obowiązków szkolnych np. wagary. Stają się one okazją do nawiązania kontaktów ze środowiskiem również wagarujących. Środowisko to pozwala na odbudowanie własnej wartości i poczucie bezpieczeństwa, którego nie zapewnia ani dom, ani szkoła. Lek przed karą za wagary, często staje się powodem ucieczek z domu. Przy braku właściwej reakcji wychowawczej pierwsza ucieczka z domu pociąga następną. Wagary i ucieczki
z domu często łączą się z piciem alkoholu,a w ostatnich latach z zażywaniem środków odurzających wśród grupyo podobnych kłopotach rodzinno - szkolnych. Toteż dojrzewająca młodzież, kiedy jest w konflikcie z rodzicami, nauczycielami tworzy różnego rodzaju grupy rówieśnicze.

Grupy rówieśnicze to grupy młodzieżowe, które wg W. Szewczuka ,, tworzone są przez młodzież, w porównaniu z grupami osób dorosłych, wskazują niższy stopień operacyjności wspólnych celów, wyższy stopień nonkonformizmu wobec akceptowanych przez grupę norm i zasad postępowania oraz niechętne postawy wobec kontroli osób dorosłych. Obok grup formalnych ( organizacje młodzieżowe, klasy szkolne, koła zainteresowań itp. ) silny wpływ na młodzież wywierają grupy przyjacielskie, kliki ( paczki ), grupy towarzyskie, czasem także bandy; są to najczęściej grupy nieformalne, powstające samorzutnie, zwykle spełniają funkcję grup odniesienia'

Uczestniczenie w tych grupach zaspokaja wiele psychicznych i społecznych potrzeb dziecka. Ale istnieją sytuacje, w których grupa rówieśnicza może przekształcić się w grupę przestępczą, lub grupa przestępcza zacznie wywierać negatywny wpływ na jednostkę dotąd nie zdemoralizowaną Na skutek osłabionej lub zerwanej więzi emocjonalnej z rodziną, osobami ważnymi młodego człowieka nie są już rodzice ,a koledzy z grupy. Koledzy ci prezentując pewne wzory zachowań i system wartości stają się wzorem do naśladowania. Środowisko tych grup będzie szczególnie atrakcyjne dla osóbo podobnym typie kłopotów rodzinno - szkolnych, dla których szkoła i dom były źródłem napięć i sytuacji konfliktowych. Na czym polega atrakcyjność takiej grupy ? Można śmiało powiedzieć, że pozwala ona odbudować poczucie własnej wartości oraz poczucie bezpieczeństwa zachwiane przez niewłaściwą atmosferę w domu, niepowodzenia szkolne. w grupie takiej można odrzucić autorytet rodziców i instytucji wychowawczych. Udział w niej pozwala na decydowanieo sobie. Uczestnik tej grupy staje się samodzielny, niezależny od innych.

Czynnikami , które sprzyjają tworzeniu się grupo charakterze przestępczym, jest osłabienie lub brak kontroli nad grupami dzieci i młodzieży ze strony rodziców i opiekunów. Dzieci uciekają z domu, wałęsają się po ulicach ; w trakcie dłuższych pobytów poza miejscem zamieszkania trafiają na dworce, meliny itp. Tam zawierają różne znajomości , często z osobami starszymia bywa i tak, że w zamian za świadczenie pewnych usług są przez swoich znajomych utrzymywani.

Czynnikiem stymulującym przestępczość i demoralizację nieletnich jest często przynależność do grup subkulturowych. Zjawisko subkultur traktować należy przede wszystkim jako problem społeczny czyli wychowawczy i kulturowy.
W Polsce najbardziej znane subkultury młodzieżowe to: chuligani, punki , skini, sataniści i szalikowcy. i tak np. szalikowcy od kilkunastu lat pojawiają się na stadionach sportowych. Występują często z szalikami w kolorach klubów sportowych, którym kibicują. Usiłują podporządkować sobie lub wręcz sterroryzować środowisko rówieśnicze

Łączy ich między innymi takie zachowanie jak : brutalność, wulgaryzmy językowe, wandalizm. Dla szalikowców najważniejsze jest bycie w grupie, w masie. Łączy ich wspólny styl zachowania się, strój, język. Ich aktywność wzmaga się pod koniec meczu i po jego zakończeniu . Następuje wtedy wyładowanie nagromadzonych emocji w postaci agresji ( demolowanie stadionu, autobusów, wagonów kolejowych, bójki z kibicami drużyny przeciwnej.

Moją pracę chciałabym zakończyć podaniem przykładu człowieka którego biografia wskazuje na wyraźnie negatywny wpływ środowiska wychowawczego, głównie rodzinnego na ukształtowanie się jego osobowości. Tą postacią jest Józef Stalin. Jako Gruzin urodził się peryferiach kraju. Jako Gruzin, przedstawiciel narodu poddanego, pozostającego w mniejszości czuł się outsiderem. Najprawdopodobniej dlatego właśnie traktował narodowe aspiracje ludzi nie rosyjskich z wielką surowością. Ojciec Stalina był człowiekiem brutalnym i gwałtownym. Często zaglądał do kieliszka, bił żonę i dziecko i nie był w stanie zapewnić im utrzymania. Dotkliwe bicie mogło sprawić, że Stalin stał się tak zawzięty, brutalny i pozbawiony serca jak jego ojciec. Ponieważ wszyscy ludzie sprawujący władzę nad innymi wydawali mu się podobni do ojca, zrodziło się
w nim pragnienie zemsty na wszystkich stojących wyżej od niego. Był bezwzględnym człowiekiem.

opracowała: nauczycielka mgr Halina Regielli