Przyczyny mające wpływ na trudności w czytaniu i pisaniu dzieci w wieku przedszkolnym

Bezbłędne, ortograficzne pisanie, podobnie jak bezbłędne czytanie, jest podstawowym warunkiem dobrych wyników w nauce każdego ucznia. Bez tych umiejętności trudno sobie wyobrazić, by poznawanie i utrwalanie nowych treści programowych przebiegało bez zakłóceń i opóźnień.

Co to jest prawidłowe czytanie i pisanie?

Czytanie - jest procesem sensoryczno - motorycznym, intelektualnym, emocjonalnym i wychowawczym. Jest skomplikowanym procesem, angażującym w wieloraki sposób różnorodne czynności dziecka, do których zaliczają się : sensoryczne (czyli wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne), ruchowe (czyli artykulacyjne oraz manualne), poznawcze (czyli pamięciowe, spostrzeżeniowe itp.), a przede wszystkim czynności umysłowe.

Pisanie - zaś to podobnie jak czytanie - jest również złożonym procesem,
w którym można wyróżnić trzy podstawowe elementy:

  1. psychologiczny
  2. fizjologiczny
  3. motoryczny

Pierwszy czyli psychologiczny dotyczy analizy i syntezy dźwiękowej, wzrokowej i ruchowej.

Fizjologia procesu pisania polega na skomplikowanych pobudzeniach nerwowych, ich integracji w korze mózgowej i aparacie ruchowym ręki.

Na trzeci element motoryczny składają się zaś skoordynowane ruchy manualne.

Pisanie jest więc pewną całością psychomotoryczną, obejmująca słuchowe wydzielanie głoski, znalezienie jej odpowiednika literowego, zapamiętanie litery oraz kolejne rozmieszczenie liter w wyrazie, napisanie litery lub wyrazu. Szereg tych ruchów wykonują różne części aparatu ruchowego ręki pod kierownictwem kory mózgowej.

Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu posiadają wiele określających je terminologii.

I tak np. dysleksja - to obniżona słaba zdolność do czytania i ortografii.

Termin "dysleksja", który implikuje w zasadzie trudności w czytaniu, rozumiany jest w szerszym znaczeniu, łącznie z trudnościami w pianiu w sensie zarówno ortograficznym (dysortografia), jak i graficznym (dysgrafia). Obie te anomalie bardzo często współwystępują z trudnościamiw czytaniu.

Dysgrafia - obniżony poziom graficzny pisma jest podobnie jak dysleksja, zjawiskiem patologicznym. Utrzymuje się zazwyczaj długo, nie ustępuje ani poprzez stereotypowe działania, ani przez perswazję i zalecenia. Wymaga stosowania odpowiednich indywidualnych form pomocy, obejmującej sprawność manualno - wzrokową, kierunkowo - przestrzenną oraz lateralizację dziecka.

Pismo dysgraficzne charakteryzuje się:

  • nieadekwatną struktura litery: brakiem niektórych elementów, deformacje litery.
  • zmiennym kierunkiem pisma: różnym położeniem liter w wyrazie, wyrazów w zdaniu.
  • niewłaściwym zagęszczeniem liter w wyrazie, różnym odstępem między literami i wyrazami.
  • zachwianiem proporcji liter: różnymi wielkościami liter w wyrazie, wyrazów w zdaniu.
  • dowolnym sposobem łączenia liter: łączeniem na różnym poziomie, brakiem połączeń międzyliterowych.
  • skreślaniem, przeprawianiem liter.

O dysgrafii mówimy wtedy, kiedy kilka tych nieprawidłowych symptomów występuje równocześnie w pisaniuu dziecka, ale nie sporadycznie, przypadkowo, tylko regularnie przez dłuższy czas.

Dysortografia - to niemożność opanowania w określonym czasie umiejętności ortograficznego pisania, podobnie jak dysleksja, jest zjawiskiem patologicznym. Utrzymujące się długie błędy ortograficzne nie dają się usunąć tradycjonalnymi sposobami, do których zalicza się wielokrotne przepisywanie tego samego wyrazu. Te nieskuteczne "środki dydaktyczne" muszą być zastąpione specjalnym programem działania, który będzie uwzględniać rozwijanie percepcji i pamięci wzrokowo - manualnej.

Przyczyny dysleksji: naukowcy podają kilka przyczyn: np. że dysleksja może być dziedziczna, że mogą to być mikrouszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, nabyte w różnych okresach rozwojowych, zwłaszcza w okresie okołoporodowym. Inni jeszcze uważają, że na powstanie dysleksji zasadniczej wpływ ma zaburzenie procesu lateralizacji.

Jednak najnowsze badania wykazały, że większość dzieci mających poważne trudności w nauce, zwłaszcza w czytaniu i pisaniu, mimo normalnego rozwoju umysłowego przejawia różnego rodzaju opóźnienia rozwoju psychoruchowego. Opóźnienia te - wprawdzie niewielkie i nie zawsze dostrzegalne - są jednak na tyle poważne, że uniemożliwiają dziecku prawidłowe wykonywanie czynności związanych z procesem uczenia się, zwłaszcza opanowaniem umiejętności czytania i pisania. Ze względu na to, że opóźnienia rozwoju psychoruchowego dotyczą stosunkowo wąskiego zakresu i odnoszą się do funkcji elementarnych, zostały nazwane fragmentarycznymi deficytami rozwojowymi.

Należą do nich:

  1. opóźnienia i zakłócenia rozwoju percepcji wzrokowej
  2. opóźnienia i zakłócenia rozwoju percepcji słuchowej
  3. opóźnienia i zakłócenia rozwoju percepcji kinestetyczno - ruchowej
  4. opóźnienia i zaburzenia mowy
  5. zaburzenia procesu lateralizacji

Te nieprawidłowości rozwojowe mogą występować w sposób izolowany, mogą też obejmować kilka sfer funkcjonalnych. Współwystępowanie fragmentarycznych deficytów w kilku zakresach powoduje najpoważniejsze trudności w nauce szkolnej. Procesy myślenia są bowiem wówczas zakłócone na skutek nieprawidłowego spostrzegania i gorszego zapamiętywania.

Oprócz tych wymienionych istotnych przyczyn dysleksji trzeba również uwzględnić czynniki potęgujące lub osłabiające trudności w czytaniu i pisaniu:

Należą do nich;

  1. metody wychowawcze, atmosfera, poziom intelektualno - kulturalny rodziny,
  2. reakcje rodziców na trudności dziecka, sposoby ich usuwania,
  3. metody i organizacja nauki czytania i pisania,
  4. zły stan fizyczny dziecka (częsta absencja na lekcjach).

Czynniki te maja szczególne znaczenie w procesie reedukacji. Mogą bowiem ten proces ułatwić i przyspieszyć, mogą też hamować i umniejszać a nawet uniemożliwiać.

Opóźnienia i zaburzenia percepcji wzrokowej:

Niezbędnym warunkiem prawidłowej percepcji znaków graficznych wymagających różnicowania jest sprawne funkcjonowanie procesu analizy i syntezy analizatora wzrokowego. Zazwyczaj rozwój analizy, syntezy abstrakcyjnych kształtów graficznych, jakimi są litery,u większości dzieci jest zsynchronizowany z ogólnym poziomem ich rozwoju psychofizycznego.u dzieci dyslektycznych rozwój ten przebiega nieharmonijnie - jest najczęściej opóźniony i zakłócony.

Różnicowanie podobnych wizualnie liter stanowi zbytnie obciążenie dla ośrodkowego układu nerwowego tych dzieci. w rezultacie mają one trudności w prawidłowym postrzeganiu oraz zapamiętywaniu graficznego obrazu poszczególnych liter.

  • mają trudności w całościowym ujmowaniu litero podobnym kształcie np.
  • a - o, l - t, E -F
  • mylą wyrazyo podobnym obrazie wizualnym np. rok - rak, długi - drugi.
  • opuszczają drobne elementy graficzne, znaki interpunkcyjne. nie zauważają poszczególnych liter w wyrazach, w których występuje zbieg kilku spółgłosek zamiast więc kratka - czytają krata, zamiast furtka - furta itp.
  • nie respektują dużych liter na początku zdania.

Dzieci z zaburzeniami aspektu kierunkowego percepcji wzrokowej:

  • mylą literyo podobnym kształcie, ale odmiennym kierunku i położeniu np.
  • d - b, g - p, m - w, n - u.
  • mają trudności z wizualnym różnicowaniem w wyrazie podobnych układów literowych np. da - ad, ba - ab.
  • przestawiają litery w wyrazie np. czyta kolare zamiast korale niewłaściwie rozplanowują wyrazy na stronie
  • mylą kierunek zapisu wyrazów.

Uczniowie z deficytami w rozwoju funkcji wzrokowych popełniają liczne błędy ortograficzne. z powodu zazwyczaj gorszej pamięci wzrokowo-ruchowej w słabszym stopniu utrwalają obrazy graficzne wyrazów i nie zapamiętują ich poprawnej pisowni.

Opóźnienia i zaburzenia percepcji słuchowej:

Powszechnie wiadomo, że znaczne defekty receptora słuchowego mogą spowodować trudności w czytaniu i pisaniu. Trudności te powstają w wyniku zaburzeń i opóźnień percepcji słuchowej, zakłóceń procesu różnicowaniadźwięków, ich analizy i syntezy w części korowej analizatora słuchowego.

Dzieciom z tego typu zaburzeniami największe trudności sprawia składanie poszczególnych dźwięków w jedną całość przy czytaniu i rozkładaniu wyrazów na poszczególne dźwięki przy pisaniu ze słuchu.

Opanowanie płynnego czytania jest dla tych dzieci bardzo trudnym zadaniem. Długo utrzymują sięu nich prymitywne formy czytania (sylabizowanie).

Pisanie ze słuchu jest dla dzieci z zaburzeniami analizy i syntezy słuchowej okazją do zaprezentowania licznych kategorii błędów.

I tak np.:

- opuszczanie wyrazów, sylab, liter,

- dodawanie liter, sylab -opuszczanie końcówek przy zbiegu dwóch spółgłosek np. spostrzeg zamiast spostrzegł itp.

Z obniżeniem poziomu analizy i syntezy słuchowej zazwyczaj łączy się gorsza pamięć słuchowa. Uczniowie wolniej uczą się tabliczki mnożenia, gorzej zapamiętują wiersze, nowe partie materiału. Mają trudności z opanowaniem języków obcych.

Dzieci z zaburzeniami słuchowymi często z opóźnieniem zaczynają mówić, mają ubogi słownik, długou nich utrzymują się agramatyzmy, ponieważ różnicowanie
i zapamiętywanie końcówek fleksyjnych jest upośledzone.

Opóźnienia i zaburzenia mowy: Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy nie potrafią się wypowiadać, źle piszą wypracowania, a także nieudolnie formułują swoje wypowiedzi na lekcjach. Do często spotykanych zaburzeń mowy, występującychu dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu, należą:

  • nieprecyzyjne wymawianie grup spółgłoskowych
  • upodabnianie głosek fonetycznych do siebie zbliżonych - / c-cz, s-sz, z-ż / np. zamiast szosa- sosa, zamiast suszarka - szuszarka

Opóźnienia i zaburzenia rozwoju ruchowego:

U dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu występują również zakłócenia rozwoju ruchowego.

Obserwujemy różne stopnie opóźnienia rozwoju motorycznego, które mogą przejawiać się globalnie we wszystkich zakresach ( koordynacji dynamicznej, statycznej, sprawności manualnej, koordynacji wzrokowo-ruchowej) bądź też wybiórczo, ograniczając się tylko do wąskich odcinków działalności motorycznej.

Jednym z najistotniejszych zaburzeń z punktu widzenia wymagań szkolnych jest obniżenie sprawności manualnej. Słaba sprawność manualna odbija się w wieloraki sposób na pracy szkolnej dziecka . Zbyt mała precyzja ruchów dłoni i palców powoduje wolne tempo wykonywania czynności. Rzutuje niekorzystnie na technikę i estetyczny wygląd pisma, ujemnie wpływa na poziom wykonywanychprac na zajęciach plastycznych i technicznych.

Obniżenie sprawności manualnej, jak również wzmożone napięcie mięśniowe mogą sprzyjać przy współudziale zaburzeń w zakresie lateralizacji i percepcji wzrokowej - powstaniu dysgrafii.

Zaburzenia procesu lateralizacji.

Jednym z aspektów ruchowego rozwoju dziecka jest proces lateralizacji, czyli przewagi stronnej czynności ruchowych.

Do zaburzeń lateralizacji, które wiążą się bezpośrednio z trudnościami w nauce , a zwłaszcza z czytaniem i pisaniem należą:

  • oburęczność ( lateralizacja osłabiona )
  • lewooczność przy praworęczności
  • leworęczność

Każdy z tych rodzajów lateralizacji powoduje odmienne utrudnienia w nauce czytania i pisania.

Oburęczność - wiąże się zazwyczaj z opóźnieniem rozwoju ruchowego, co powoduje niesprawność, nieprecyzyjność, osłabienie tempa pisania .Innym przejawem opóźnienia procesu lateralizacji, ujemnie wpływającym na proces czytania i pisania jest - obuoczność. Efektem dominacji raz jednego, raz drugiego oka jest przeskakiwanie liter przy czytaniu, opuszczanie sylab, wyrazów, oraz zmiana i błędne odtwarzanie kolejności liter.

Lewooczność - może występować na tle ogólnie lewostronnej lateralizacji dziecka, a może też łączyć się z praworęcznością (przy skrzyżowanej lateralizacji). Następstwem skrzyżowania dominacji w zakresie oka i ręki jest zaburzenie koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dezorganizuje ona czynność pisania.

Leworęczność- powoduje głównie trudności techniczne w pisaniu. Wywołuje męczliwość wynikającą z nieprawidłowego ułożenia dłoni i nadmiernego napięcia mięśni przedramienia.

Czynniki te obniżają tempo pisania i jego poziom graficzny.

W przypadku silnej lateralizacji lewostronnej obserwujemy tzw. pismo lustrzane.

Podsumowując, możemy stwierdzić, że wyjątkowo niekorzystne dla czytania i pisania jest połączenie zaburzeń analizy i syntezy słuchowej.

Toteż jak najwcześniej należy stwierdzić jakiego typu zaburzenia mogą występowaću dziecka.

Pozwoli to na wprowadzenie ćwiczeń reedukacyjnych.

Zależnie od przyczyn trudności w czytaniu i pisaniu postępowanie reedukacyjne może obejmować czynności korekcyjne, wyrównawcze oraz zajęcia terapeutyczne.

 

opracowała: nauczycielka mgr Halina Regielli

 

Bibliografia:

Zakrzewska B. Trudności w czytaniu i pisaniu. WSiP Warszawa 1996

Kamińska K. Nauka czytania dzieci w wieku przedszkolnym. WSiP S.A. Warszawa 1999a